İlk kez fark ettiğim anı hatırlıyorum. Ezan sesi yükselirken, çevremde bazı insanların dudaklarından aynı cümle dökülüyordu: “Aziz Allah şefaat ya Resulallah.” O an bunu otomatik bir refleks gibi söyleyenler de vardı, bilinçli bir duruşla fısıldayanlar da. Ben ise şunu merak etmiştim: Ezan okunurken neden Aziz Allah şefaat ya Resulallah denir? Bu söz, yalnızca dini bir alışkanlık mıydı, yoksa insan zihninin ve duygularının daha derin bir ihtiyacına mı karşılık geliyordu? İşte bu merak, beni insan davranışlarının ardındaki bilişsel, duygusal ve sosyal süreçleri düşünmeye itti.
Ezan Okunurken Neden Aziz Allah Şefaat Ya Resulallah?
Bu soruya psikolojik bir mercekten bakıldığında, tek bir cevaptan ziyade katmanlı bir yapı görülür. İnanç, alışkanlık, duygu düzenleme ve toplumsal bağ kurma gibi birçok süreç iç içe geçer. Psikoloji literatürü, ritüel davranışların insan zihninde belirsizlikle baş etme ve anlam üretme işlevi gördüğünü vurgular.
Ezan, günün akışını bölen güçlü bir işitsel uyarandır. Bu uyarana eşlik eden sözler ise zihinsel bir çerçeve sunar. “Aziz Allah şefaat ya Resulallah” ifadesi, bireyin kutsalla kurduğu ilişkiyi aktif hâle getirir. Bu, pasif bir dinleme değil; bilişsel ve duygusal katılım içeren bir süreçtir.
Bilişsel Psikoloji Boyutu: Anlamlandırma ve Otomatiklik
Zihinsel Şemalar ve Öğrenilmiş Tepkiler
Bilişsel psikolojiye göre insanlar dünyayı şemalar aracılığıyla algılar. Çocukluktan itibaren ezan sesiyle birlikte duyulan belirli ifadeler, zihinde güçlü çağrışımlar oluşturur. Meta-analizler, dini ritüellerin tekrar yoluyla otomatik bilişsel tepkiler yarattığını gösteriyor.
Ezan okunurken neden Aziz Allah şefaat ya Resulallah denir sorusu, bu açıdan bakıldığında öğrenilmiş bir bilişsel eşleşmeye işaret eder. Ezan sesi = kutsal zaman algısı = dua veya niyaz cümlesi. Bu eşleşme, düşünmeden yapılan bir refleks gibi görünse de aslında uzun süreli bellekte yer etmiş anlam ağlarının sonucudur.
Bilişsel Yük ve Kontrol Duygusu
Araştırmalar, belirsizlik anlarında insanların tanıdık söz ve davranışlara yöneldiğini ortaya koyuyor. Ezan, bireyi gündelik kaygılardan çekip soyut bir alana davet eder. Bu geçiş sırasında söylenen ifade, zihinsel yükü azaltır.
Burada ilginç bir çelişki ortaya çıkar: Bazı çalışmalar otomatik dini ifadelerin farkındalığı azalttığını savunurken, bazı vaka analizleri tam tersine bu ifadelerin dikkat ve içgörü artışı sağladığını öne sürer. Aynı davranış, farklı bireylerde farklı bilişsel sonuçlar doğurabilir.
Duygusal Psikoloji Boyutu: Güven, Teslimiyet ve duygusal zekâ
Duygusal Düzenleme Mekanizması
Duygusal psikoloji, ritüellerin duygu düzenlemede önemli rol oynadığını söyler. Ezan sesi birçok insanda huzur, sükûnet ya da huşu duygusu uyandırır. “Aziz Allah şefaat ya Resulallah” demek, bu duyguyu pekiştiren bir araç hâline gelir.
Meta-analizler, dua ve niyaz içeren sözlü ritüellerin stres hormonlarını azalttığını, kalp ritmini düzenlediğini gösteriyor. Bu etki, bireyin inanç düzeyinden bağımsız olarak gözlemlenebiliyor.
Bağlanma Kuramı ve İlahi Figürler
Bazı psikolojik yaklaşımlar, Tanrı ve peygamber figürlerini bağlanma nesneleri olarak ele alır. Güvenli bağlanma yaşayan bireyler, stres anlarında bu figürlere yönelir. Ezan okunurken neden Aziz Allah şefaat ya Resulallah denir sorusu, bu bağlanma ihtiyacıyla da ilişkilidir.
Duygusal zekâ kavramı burada devreye girer. Kendi duygularını tanıyabilen bireyler, bu tür ifadeleri bilinçli bir yatıştırma aracı olarak kullanır. Diğerleri içinse bu, daha sezgisel bir süreçtir.
Kendi içimde fark ettiğim bir şey var: Günün yorgunluğunda bu sözü duyduğumda, zihnimde kısa bir duraksama oluyor. Sanki duygularım nefes alıyor. Bu etki, kelimelerin anlamından mı, yoksa yıllar içinde kazandığı duygusal çağrışımdan mı kaynaklanıyor? Belki de her ikisi.
Sosyal Psikoloji Boyutu: Aidiyet ve sosyal etkileşim
Kolektif Davranış ve Normlar
Sosyal psikoloji, bireyin davranışlarının büyük ölçüde sosyal bağlamdan etkilendiğini vurgular. Ezan okunurken çevrede başkalarının bu ifadeyi söylediğini duymak, davranışın yayılmasını kolaylaştırır. Buna normatif etki denir.
Vaka çalışmalarında, toplu hâlde yaşanan dini pratiklerin aidiyet duygusunu artırdığı gösterilmiştir. Aynı sözleri paylaşmak, görünmez bir bağ kurar. Bu bağ, sosyal etkileşimin sessiz ama güçlü bir biçimidir.
Kimlik ve Toplumsal Hafıza
“Aziz Allah şefaat ya Resulallah” ifadesi, yalnızca bireysel bir dua değil; kültürel hafızanın da bir parçasıdır. Sosyal kimlik kuramı, bu tür ifadelerin “biz” duygusunu pekiştirdiğini savunur.
Ancak burada da bir çelişki vardır. Bazı araştırmalar, kolektif dini ifadelerin bireysel sorgulamayı azalttığını ileri sürerken; bazıları tam tersine bu ifadelerin kimlik üzerine daha derin düşünmeye yol açtığını belirtir. Bu, bireyin psikolojik esnekliğiyle yakından ilişkilidir.
Psikolojik Araştırmalardaki Çelişkiler
Psikoloji literatürü, dini ritüeller konusunda tek sesli değildir. Bir yanda, otomatik tekrarların eleştirel düşünmeyi zayıflattığını savunan çalışmalar vardır. Diğer yanda ise ritüellerin anlam arayışını güçlendirdiğini gösteren meta-analizler bulunur.
Ezan okunurken neden Aziz Allah şefaat ya Resulallah denir sorusu, bu çelişkilerin somutlaştığı bir örnektir. Aynı davranış, bir kişi için bilinçsiz alışkanlık; bir diğeri için derin bir içsel temas olabilir.
Burada önemli olan soru şudur: Bu sözü söylerken ne hissediyorum? Otomatik mi davranıyorum, yoksa bilinçli bir yönelim mi içindeyim?
Okuyucuya Dönük Sorular ve İçsel Gözlemler
Kendi deneyimini düşünmek, psikolojik farkındalığı artırır. Şu sorular üzerinde durmak öğretici olabilir:
– Ezan sesini duyduğumda bedenimde ne oluyor?
– Bu ifadeyi söylediğimde hangi duygu baskın?
– Yalnızken ve başkalarının yanındayken deneyimim değişiyor mu?
– Bu söz benim için bir alışkanlık mı, yoksa bir ihtiyaç mı?
Benim için bu soruların cevapları zamanla değişti. Bazı günler bu söz, yalnızca fon müziği gibi akıp gidiyor. Bazı günler ise beklenmedik bir şekilde içimde bir yumuşama yaratıyor. Bu değişkenlik, insan psikolojisinin ne kadar dinamik olduğunu hatırlatıyor.
Son Düşünceler: Psikolojinin Açtığı Alan
Ezan okunurken neden Aziz Allah şefaat ya Resulallah denir sorusu, yalnızca dini bir açıklamayla sınırlı değil. Bilişsel şemalar, duygusal düzenleme, duygusal zekâ, aidiyet ihtiyacı ve sosyal etkileşim bu davranışın arkasındaki çok katmanlı yapıyı oluşturur.
Psikoloji, bu tür ifadeleri doğru-yanlış ikilemine hapsetmek yerine, insan deneyiminin zenginliğini anlamaya davet eder. Belki de asıl değerli olan, bu sözleri neden söylediğimizi fark etmek ve o anda zihnimizde, kalbimizde neler olup bittiğini dürüstçe gözlemleyebilmektir.